نقش عوامل محيطی بر شیوع بیماری سنگ كليه در

شهرستان سبزوار

چکيده

شيوع بيماری سنگ کليه در ايران تقريبا زياد است، به ويژه در مناطق گرم و نيمه خشک از قبيل جنوب، جنوب شرق و شرق ايران. بيشترين علت در بروز اين بيماری را بايد در نژاد و توارث جستجو کرد ، ولی از نقش پارامترهای محيطی مانند عوامل اقليمي وکيفيت منابع آب نبايد غافل شد، که اين عوامل، زمينه ساز  بروز بيماری سنگ کليه برای ساکنان نواحی خاص جغرافيايي است.

 از اينرو با توجه به عوامل مهم تأثيرگذار دما و کيفيت منابع آب که زمينه ساز بروز اين بيماری می باشند و با توجه به اينکه تحقيقات کاربردی صورت گرفته در اين زمينه اندک است، به همين منظور در اين پژوهش برآنيم که با به کار گيری آمار تعداد مراجعه کنندگان مبتلا به بيماری سنگ کليه تحت عمل درمان در سال های 1382 و1383 به بيمارستان واسعي شهرستان سبزوار و بررسی نحوه پراکنش فضايی مراجعه کنندگان و ارتباط آن با دما ،اقليم و کيفيت منابع آب زيرزميني (TDS ،  THو PH ) منطقه و از طرفي با به کارگيري سيستم اطلاعات جغرافيايي، نقشه های موثر بر بروز اين بيماری تهيه گرديده، سپس با به کارگيری آناليز فضايي با توجه به نقشه تراکم جمعيت، اقدام به شناسايي نواحي شيوع بيماری سنگ کليه و تحليل آماری آن با نحوه توزيع فضايي مبتلايان به اين بيماری در شهرستان سبزوار کرده .

  نتايج اين پژوهش بيانگر اين مطلب است که در مناطقي که از نظر عوامل محيطي مساعد برای بروز بيماری سنگ کليه شناخته شده است، مهمترين کانون شيوع اين بيماری در شهرستان سبزوار نيز مي باشد ، يعني مهمترين ناحيه جمعيتی بروز بيماری سنگ کليه در شهرستان سبزوار بخشهايي از مناطق مرکزی  و جنوب غربي است ، از اين رو خدمات مرتبط بهداشتی با اين بيماری بايد در اين مناطق  گسترش يابند .

واژگان کليدی : عوامل محيطي ، بيماري سنگ کليه ، سيستم اطلاعات جغرافيايي، شهرستان سبزوار

 مقدمه

در گذشته محيط در بروز انواع بيماريها نقش مهمی را ايفا  ميکرده است و اين نقش با پيشرفت دانش بشری امروز کمرنگ گرديده است ولی هيچگاه از اهميت آن کاسته نشده است.

ملوين هو  می گويد : امراض معيني در نواحی خاص جغرافيايي انتشار مي يابند و از خصايص جغرافيايي تأثير مي پذيرند .

دکتر احمد مستوفي وظيفه جغرافياي امراض را در کتاب جغرافياي عمومی خود چنين توصيف کرده است : مناطق مختلف زمين هر يک بر حسب شرايط طبيعي برای دريافت بعضي امراض مناسبند و در اين نواحي پزشک با شناسايي کامل وضع آب و هوا و پستي و بلنديهای زمين و نوع معيشت مردم مي تواند محيط نشو و نمای مرض را معلوم دارد ⁽¹⁾.

ميزان بروز سنگ کليه درسال بيش از يک مورد در هزارنفر می باشد که دردهه های اخير افزايش پيدا کرده است .

به طور آشکار در بعضی از نقاط جهان شيوع سنگهای كليوي بيشتر است.آمارها نشان می دهد که شيوع سنگها در نقاط کوهستانی ومناطق حاره بيشتر از نقاط ديگر است وبه طورکلی دراروپا،آمريکا،جنوب غربی آسيا , پاکستان , شمال هندوستان و چين بيشتر ديده مي شود . نقاط کم سنگ عبارتند از آمريکاي مرکزی و آمريکای جنوبي , اروپای مرکزی و آفريقا .

در ايران شيوع سنگ بخصوص در نواحی گرم نسبتا زياد است شرايط اقليمي و فصلي از عوامل محيطي موثر بر بروز سنگ است , عده ای از محققان, هوای خشک در بعضي نقاط را در ايجاد سنگ موثر می دانند . به همين دليل ديده مي شود که بيشترين شيوع سنگ نيز در ماه های گرم سال ديده مي شود . همچنين تابش ممتد و زياد اشعه خورشيد يک عامل مساعد کننده برای ايجاد سنگ است.

  البته دلايل گوناگونی سبب ايجاد سنگ می شود از جمله اين عوامل و علل: هيپر کلسيمي , افزايش اسيد اوريک خون وکيفيت منابع آب زيرزمينی و ميزان املاح و مصرف آبهای سنگين مي باشد.

بيماري سنگ کليه عبارت است از رسوب و سخت شدن مواد آلی و معدنی محلول . هسته مرکزی سنگ ( ماتريکس ) را اغلب يک جسم خارجي , باکتری ويا تومور تشکيل می دهد.مواد آلی و معدنی در اطراف اين هسته رسوب کرده و منجر به تشکيل سنگ می شود .

در اين پژوهش به بررسی نقش عوامل محيطي كيفيت آب ، اقليم و دما در بروز بيماري سنگ كليه پرداخته مي شود، و از سيستمهاي اطلاعات جغرافيايي به عنوان ابزاري قوي در اين بخش به كار برده مي شود . اين سيستمها روشهاي انعطاف پذيري را براي كشف ارتباط بين دادههاي جغرافيايي فراهم مي كنند ،و به متخصصين اين امكان را مي دهد كه معلوماتشان را براي حل مسائل پيچيده در كنار يكديگر قرار دهند . 

سيستمهاي اطلاعات جغرافيايي با استفاده از ابزارهايي كه در اختيار دارند به تصميم گيري و تجزيه و تحليل در مورد بيماريها مي پردازند ، در واقع اين سيستمها با بهره گيري از مديريت اطلاعاتي جديد قابليت هاي زيادي را براي سلامت عمومي و اپيدمولوژي يك بيماري در مناطق مختلف ارائه مي دهند.

معرفی انواع روش های تشخیص سنگ کلیه 

۱- روش  راديوگرافي سنگ كليه

مزاياي راديوگرافي ساده
1)از يك فيلم استفاده مي شود.
2)سنگ هاي بزرگ كليوي را آشكار مي كند.
3)بـيـشـتـر سـنـگ هـا داراي اجـزاي كـلـسيمي هـسـتـند و به واسطه رنگ سفيدشان مي توانند توسط KUB نشان داده شوند.
4)يـك روش سريع و ارزان قيمت است كه اغـلــب مــي تــوانــد انـدازه و تـعـداد سـنـگ هـا را مشخص سازد.

معايب KUB
1)تشخيص درست و دقيق را محدود مي كند.
2) سنگ هاي كوچك ممكن است غير واضح يا خارج از ديد باشند (سنگ هاي كوچك‌تر از mm2 ممكن است تشخيص داده نشوند.)
3)رسوبات معمولي شكمي (كبد، پانكراس، مثانه، وريد يا شريان هاي اصلي و غضروف هاي ضلعي) ممكن است به جاي سنگ هاي مجاري ادراري به نظر برسند.
4)سنگ هاي غير راديو اوپك (اشعه را جذب مي كنند) ممكن است ديده نشوند.
5)سنگ هاي اسيد اوريك ديده نمي شوند.
فيلم شكمي ساده  به عنوان يك روش مهم در آشكـار سـازي سنـگ هاي بزرگ مجراي ادرار بررسي مي شوند، زيرا تقريباً 90% سنگ ها راديو اوپكند.

۳- روش CT Scan مارپيچ (اسپيرال)CT 

  اسكن اسپيرال  بدون كنتراست، بهترين تست براي تشخيص سنگ كليه است. اين روش، مدت زماني معادل نصف زمان CT Scanهـاي  استـانـدارد صرف مي كند با اين حال تصاوير بهتري از كليه ها و ارگان هاي ديگر  و ديدهاي متفاوتي از ارگان ها فراهم مي‌كند.
CT اسكن با توجه به تشخيص سنگ حالب،‌ روشي مهم محسوب مي شود.

 اين روش علاوه بر سنگ هاي اسيداوريك، توانايي تشخيص سنگ هاي راديولوسنت را نيز دارد. برخلاف اولتراسوند، CT مي تواند مجاري ادراري را بـه طـور كامل نشان دهد و بين علل مختلف مسدوديت مجرا اختلاف قائل شود.
بنابراين هم سنگ‌هاي راديو مينسنت و هم سـنـگ هـاي راديـو اوپـك بـه راحتـي نشـان داده مـــي‌شـــونـــد و عــلـــت انـســداد مـجــاري ادراري مشخص مي شود. CT scan مي تواند سنگ هايي به كوچكي mm3 را مشخص سازد.

مزاياي  CT scan
1)سرعت و دقت بالا  
2)مقاطع تصويري باريك كه مي‌توانند منجر بـه نـشـان دادن سـنـگ هاي كوچك در مجاري ادرار شود.
3)ساختار چند بعدي و سه بعدي مجراي دفع ادرار قابل مشاهده است.
4)انجام آن بسيار سريع تر از IVP است.
5)ريسك هاي واكنش كنتراست با اين روش حذف مي شود.
6)هـــم ســنـــگ هـــاي راديـــو لـــوسـنــت و هــم سنگ‌هاي راديو اوپك قابل مشاهده هستند.
7)پرتو تابيده شده برابر يا كمتر از IVP است.
8)قابليت كمك به تشخيص دردهاي پهلو كه بـــا عـــوامـــل خـــارجـــي از مــجــراي ادرار ايـجــاد مي‌شوند.
9)تصوير برداري كامل از سيستم دفع ادرار ( شـامـل كـليه سمت مخالف) مي تواند به نحو مطلوبي در كمتر  از 5 دقيقه انجام بگيرد حال آنكه در IVP به طور متوسط 80 دقيقه لازم است.
10)نـياز به آزمايش خون جداگانه ندارد. كه بـراي بـيـمـاران اورژانـس اجازه كار سريع تر را مي‌دهد.
11)تصوير برداري دقيق از سنگ ها در تصاوير محوري و تصوير اسكات CT در يك مد مشابه با راديو گرافي
12)بـــا اســتــفـــاده از تــكــنـيــك نـقـشــه بــرداري كامپيوتري، سنگ هاي اسيد اوريك با درجه رقيق شدگي كم مي توانند از استر وايت و سنگ هاي اسيد اوكسالات متمايز شوند.
13)مي توان از ارگان هاي مجاور هم تصوير برداري كرد.

 معايب CT scan 
1)توانايي تشخيص سنگ‌هاي كمياب رحمي از موكو پروتئين و فيبرها را ندارد.
2)عدم توانايي در تشخيص سنگ هاي كريكسيوان
3)عدم تهيه اطلاعات فيبرو لوژيك صحيح از درجه انسداد در بيماران كليوي
4)نمي تواند كل مجموعه را براي ارزيابي هماتوريا نمايش دهد.
5Spiral CT) به علت نيازمند بودن به زماني براي مرور عكس ها توسط راديولوژيست يا تكنيسين منجر به اتلاف وقت مي شود.

معرفی عرصه پژوهش

شهرستان سبزوار از شمال با شهرستانهای اسفراين و جاجرم از شمال شرق با شهرستان قوچان ، از شرق با شهرستان نيشابور، از جنوب شرق با شهرستان كاشمر، از جنوب با شهرستان بردسكن، از غرب با شهرستان شاهرود محدود مي باشد .

 مواد و روش بررسی

داده هاي مورد نياز اين پژوهش شامل :

1-    داده هاي كيفيت منابع آب زيرزميني ( چاه ها ) شهرستان سبزوار سال هاي آبی       1379-1384 .

2-    آمار مراجعه كنندگان بيماري سنگ كليه تحت عمل درمان ، به بيمارستان واسعي سبزوار در سال هاي 1382-1383 .

3-    نقشه هاي مناطق جمعيتي به تفكيك شهر و روستا  .

4-    نقشه اقليمي

5-    نقشه همدمای سالانه

سپس مدل مورد نظر براي انجام اين پژوهش طراحي گرديد، كه به سه سطح : 1- مقدماتي   2- مياني  3- پيشرفته تقسيم بندي گرديده است .

 مراحل انجام مدل به صورت زير قابل تشريح است.

با توجه به عوامل مهم و ثابت شده تاثير كيفيت آب بر بروز بيماري سنگ كليه سه عامل مهم و تاثير گذار بر بروز اين بيماري يعني TDS1،TH   2 و PH كه از معيار هاي كيفي آب شرب مي باشند ، از چاهها انتخاب گرديدند .

از نظر سختي ،آب شرب سبزوار در دسته آبهاي نسبتا سخت قرار دارند ،و تغييرات TDS در مواقع پر آبي كمتر مي شود . ⁽⁶⁾

با توجه به استاندارد هاي بهداشتي طبقه بندي آب از نظر شرب محدوده هاي مجاز كه توسط سازمان هاي بهداشتي تعيين شده است ، مشخص گرديد.

 بعد از مشخص شدن فاكتورهاي آب شرب موثر بر بروز بيماري سنگ كليه در محيط  Arc GIS با استفاده از تحليلگر فضايي نقشه هاي درون يابي از اين چاهها تهيه گرديده ، كه در نهايت سه نقشه سختي كل، مواد جامد محلول ، PH منابع آب زيرزميني از شهرستان سبزوار بدست آمده.

 با توجه به اينکه آب و هوای گرم و افزايش دما با ميزان سرانه مصرفي آب شرب هر منطقه رابطه مستقيمی دارد، از اينرو اقدام به تعيين آستانه اقليمي و حرارتي شهرستان کرده .

بعد از انجام اين طبقه بندي، پنج نقشه فوق بدست آمده. سپس با به کارگيري آناليز فضايي ، مدل جمعي خود را اجرا كرده ، و در نهايت نقشه منابع محيطي مساعد بر بروز اين بيماری با سه کلاس( زون3 مساعد ، زون4 نسبتا مساعد و زون 5 بسيار مساعد) بدست آمده است همانطور كه در اين نمودار مشخص است ، بيشترين تعداد مراجعه كنندگان به بيمارستان با 24 نفر از مناطق 5 ( بسيار مساعد ) بوده اند .

به علت اهميت تعداد جمعيت انساني در معرض خطر هر بيماري ،اقدام به بر قراری رابطه رياضي بين نقشه تراکم جمعيت شهری و روستايي با نقشه منابع محيطی کرده ، که در نهايت دو نقشه مجزای جمعيت شهری و روستايي در معرض بروز  بيماری سنگ کليه با درجه بسيار مساعد تهيه گرديده است .

بحث و نتيجه گيري

نتايج اين پژوهش نشان مي دهد كه بخش بزرگي از نواحي جنوب غربي و قسمتهايي از نواحي مركزي از نظر منابع محيطي مساعد بر بروز بيماري سنگ کليه برای ساكنان اين نواحي در مرتبه بسيار مساعد دارند ، كه اين امر را در نمودار تعداد مراجعه كنندگان تحت درمان از اين مناطق  (زون 5 ) به خوبي آشكار و توجيه پذير است .

از اين رو  می توان چنین نتیجه گرفت:

1- بين عوامل محيطي و بروز بيماری سنگ کليه در شهرستان سبزوار ارتباط معنا داری وجود دارد .

2- ارائه وگسترش خدمات بهداشتي مرتبط با اين بيماري در زون 5 در اولويت قرار گيرند .

منابع

1- هوشور ،زردشت ، مقدمه اي بر جغرافياي پزشكي ايران ، انتشارات جهاد دانشگاهي دانشگاه تهران ،1365 ،16 ص.

2- جعفري، حبيب الله ، سنگ كليه : علل و راهكارهاي پيشگيري ، روزنامه آفرينش ،9/2/80 .

3- صدرالديني ،سولماز و كيميايي ، سوسن، سنگ كليه ، نشريه خور نوش ،شماره 20 .

4- استان آرونوف ،سيستمهاي اطلاعات جغرافيايي ،مديريت سيستمهاي اطلاعات جغرافيايي سازمان نقشه برداري كشور ،چاپ اول 1375 ، سازمان نقشه برداري كشور .

5- Keith C. Clarke, Sara L. McLafferty, and Barbara J. Tempalski , April-June 1996 ,On Epidemiology and Geographic Information Systems:A Review and Discussion of Future Directions , Emerging Infectious Diseases ,Vol. 2, No. 2 ,Hunter College-CUNY ,New York, USA.

6- خميرچي ،رمضانعلي ،1373، « بررسي وضعيت كيفي آب شرب شهر سبزوار و روشهاي بهبود كيفيت آن». پايان نامه کارشناسي ارشد دانشگاه تربيت مدرس. استاد راهنما محمود شريعت .

7- عليزاده ،امين، اصول هيدرولوژي كاربردي،دانشگاه امام رضا ،چاپ دوازدهم 1379،ص 563

ضمن خیر مقدم به شما : لطفا جهت مشاهده جاذبه های طبیعی و زیبای سبزوار بزرگ شامل شهرستان های :

( سبزوار - جغتای - جوین - خوشاب - داورزن و ششتمد ) بر روی آدرس زیر کلیک فرمایید.

 ( اکوتوریسم شهرستان سبزوار )

                    با آرزوی سلامتی برای شما:  ابر سفید