به نام خدای زیبایی ها

زیره سبز و نقش ان در اقتصاد شهرستان سبزوار

 مقدمه:

زیره ی سبز  گیاهی است بوته ای و علفی به ارتفاع حداکثر نیم متر.

ساقه ی این گیاه راست و دارای انشعابات دوتایی است. ریشه  آن باریک و بلند و به رنگ سفید است.

برگ ها به خاطر تقسیمات و بریدگی های زیادی باریک و نخی شکل هستند و به صورت متناوب بر روی ساقه قرار گرفته اند. گل ها  کوچک به رنگ  سفید و گاهی صورتی می باشند که مجموع آن ها به صورت چتر مرکب در انتهای ساقه قرار گرفته اند.

آناتومی گیاه زیره سبز

میوه ها دوکی شکل و به طول حداکثر ۶میلی متر و عرض 1/5میلی متر می باشند که سبز کم رنگ مایل به خاکستری هستند و بوی معطری دارند.

غیر از میوه، قسمت های دیگر گیاه نیز معطر است. قسمت مورد استفاده ی این گیاه، میوه های آن است که سرشار از اسانس می باشد.

زیره ی سبز در ایران به صورت خودرو و یا کشت شده وجود دارد و مهم ترین مناطق رشد و تکثیر آن گستره ی وسیعی از استان خراسان زضوی به خصوص شهرستان سبزوار و همچنین اطراف مشهد و سرخس، اطراف سمنان و تهران، اطراف دامغان و بسیاری دیگر از نواحی مستعد ایران می باشد.

گياهان دارويی از ارزش و اهميت خاصی در تأمين بهداشت و سلامتی جوامع هم به لحاظ درمان و هم پيشگيری از بيماريها برخوردار بوده و هستند.

اين بخش از منابع طبيعی قدمتی همپای بشر داشته و يكی از مهمترين منابع تأمين غذايی و دارويی بشر درطول نسلها بوده اند.

از نقطه نظر تاريخی، گياهان اهميت فراوانی در توسعه جوامع داشته و تحقيقات وسيعی برای يافتن فرآورده ها ومواد طبيعی، دارويی و گياهی در طول تاريخ انجام شده اما نكته حائز اهميت اينجاست كه تنها كمتر از 10درصد از مجموع 250000 گونه گياهی جهان برای بيش از يك عملكرد زيست شناختی، شناسايی و مورد استفاده قرار گرفته اند.

زیره سبز به عنوان یکی از گیاهان دارویی ارزشمند کشورمان، دارای ویژگی هایی است که جایگاه آن را در الگوی کشت مناطق خاصی از کشور تثبیت نموده است.

ترکیبات مهم زیره

دانه های زیره ی سبز حاوی تا ۵ درصد اسانس، ۲۲درصد چربی تعداد زیادی اسید آمینه ی آزاد، تعدادی فلاونوئیدهای گلوکزیدی از جمله مشتقاتی از آپی ژنین و لوتئولین است.

ترکیبات اصلی، اسانس آلدهیدی هستند که تا ۶۰ درصد آن را تشکیل می دهند. زيره دارا ي تانن ، روغن زرين و اسانس است . اسانس زيره را از تقطير ميوه له شده تحت اثر بخار آب بدست مي آورند . اين اسانس مايعي است بيرنگ که در اثر ماندن ابتدا برنگ زرد و سپس قهو ه اي رنگ مي شود .

کومین آلدهید مهم ترین جسم اسانس زیره ی سبز است. چنانچه دانه ها پودر شوند، اسانس آن تا حدود ۵۰ درصد کاهش می یابد و در صورتی که مدت آسیاب کردن بیش از یک ساعت باشد، کاهش میزان اسانس از این هم بیشتر خواهد بود.

ترکیبات دیگر اسانس هیدروکربن های منوترپنی و سس کویی ترپنی است.

یکی از بهترین نشانه های مرغوبیت و کهنه نبودن دانه ها، وجود دو جسم کومین آلدهید و پارامنتن به مقدار قابل توجه در اسانس زیره ی سبز است.

از نظر اقتصادی صادرات زیره سبز در افزایش درآمد روستائیان اهمیت زیادی دارد. چرا که مراحل آماده سازی،کاشت، داشت و برداشت زیره سبز نسبت به سایر محصولات از طول دوره کوتاهتری برخوردار بوده و فصل رشد نسبتاً کوتاهی دارد. 

از طرف دیگر عدم نیاز به آبیاری زیاد به دلیل انطباق دوره رشد گیاه زیره با فصل بارندگی شهرستان سبزوار ، عدم تلاقی و تعادل این محصول در توزیع زمانی کار زارعین و ماشین آلات کشاورزی و نداشتن آفات و بیماری های شایع زیره سبز سازگاری اکولوژیکی و مقاومت خوبی در برابر خشکی دارد می تواند جایگاه خوبی  در تناوب کشت شهرستان ایفا کند.

مراقبت و نگهداری زیره

 سال اول رویش باید بین ردیف ها را کولیتواتور زد تا عمل تهویۀ خاک به سهولت انجام گیرد و بقایای علف هرز نیز از میان برود .

در سال دوم رویش به مبارزۀ شیمیایی با علف های هرز و همچنین مبارزه با آفات و بیماری های این گیاه ضرورت دارد .

 در فصل بهار سال دوم نیز باید بین ردیف ها را کولیتواتور زد تا تهویۀ خاک با سهولت بیشتری انجام گیرد . 

قبل یا بعد از کاشت و قبل از رویش بذر، می توان از علفکش مرکارین به مقدار 4 تا 5 کیلوگرم در هکتار استفاده کرد .

زیره سیاه ممکن در طول رویش به برخی از بیماری های قارچی نظیر سفیدک سطحی یا پودری چتریان سفیدک مبتلا شود.

 از قارچ کش فوندازول 1/0 درصد و یا کاراتان 1/0 درصد و قارچ کش های مناسب دیگر بر ضد این بیماری می توان استفاده کرد .

از آفات مهم زیرۀ سیاه می توان از کنه ، متعلق به خانوادۀ اریوفیده نوعی شب پره متعلق به زیره خانواده و پرسارلینا نام برد .

سس یکی از علف های هرز انگلی است که ممکن است در طول رویش زیرۀ سیاه خسارت هایی را به محصول وارد کند ، رگلون علف کش مناسبی برای مبارزه با سس می باشد .

برداشت محصول

برداشت محصول در سطوح کوچک با دست امکان پذیر است ولی در سطوح وسیع توسط ماشین امکان پذیر است برداشت محصول گیاه دو ساله به دو صورت انجام می شود :

1- برداشت محصول در یک مرحله

2- برداشت محصول در دو مرحله که پیشنهاد می شود برداشت در یک مرحله انجام شود . 

هنگام برداشت محصول باید دقت نمود که بذرهای بعضی گیاهان سمی نظیر بذر للینح، تاتوره، و شوکران کبیر با زیرۀ سیاه مخلوط نشوند . زیرا جدا کردن آن یا غیرممکن است یا مشکل و کار زیادی می برد .

پس از برداشت دانه ها را خشک می کنند . برای این عمل می توان از خشک کن های الکتریکی و از هوای آزاد استفاده نمود .

 رطوبت آن ها نباید بیشتر از 12 درصد باشد . چنانچه بذرها خوب خشک نشده باشند .

 به سهولت به عوامل بیماریزای قارچی آلوده می شوند و به اصطلاح کپک می زنند و غیر قابل استفاده و گاهی سمی می شوند .

پس از خشک کردن نیز بسته بندی می کنند . عملکرد زیرۀ سیاه بسیار متفاوت است . متوسط 1000 تا 2500 کیلوگرم در هکتار می باشد .

 تناوب کاشت 

چون زیره سبز به بیماری های قارچی بسیار حساس است و بیماری های گیاهان تیره چتریان کم و بیش مشابه هستند لذا نباید آن را با گیاهان این تیره به تناوب کشت کرد.

این گیاه بسیار قانع است و چنانچه در تناوب بعد از گیاهان تابستانه قرار گیرد (به خصوص در زراعت دیم) می تواند از ذخایر رطوبتی و عناصر غذایی محصولات قبلی استفاده کند.

در شهرستان سبزوار چون اغلب برداشت چغندرقند زمانی انجام می شود که تاریخ مناسب کاشت گندم گذشته است از این رو تناوب چغندرقند و زیره سبز می تواند موفق باشد. تناوب ذرت و زیره سبز نیز موفقیت آمیز است , ولی زیره سبز بعد از سورگم موجب بروز افزایش بیماری بوته میری می شود.همچنین پس از برداشت این گیاه می توان ذرت علوفه ای ,سویا, هویج, ارزن, کنجد و نخود کاشت و یا به صورت کشت مخلوط به صورت یک در میان  با پیاز ,سیر , ترب و عدس کاشت. جهت کاهش بیماری بوته میری , بهتر است از تناوب های 3-4 ساله استفاده شود یعنی زیره سبز زودتر در تناوب قرار نگیرد. قابل ذکر است آیش مزارع موجب کاهش بیماری بوته میری خواهد شد.

مراقبت و نگهداری

زیره سبز در مقابل علف های هرز ضعیف می باشد , زیرا ارتفاع گیاه کم و سرعت رشد آن کند است , درنتیجه در جذب آب و کسب نور با مشکل مواجه می شود و همچنین سبب انتشار و گسترش آفات و بیماریها می شود.

از مهمترین علفهای هرز مزارع زیره سبز می توان , علف هفت بند, خارشتر, بومادران, سلمه, خارخسک, تلخه, گاو چاق کن و ختمی را نام برد. تحقیقات نشان می دهد که کنترل شیمیایی علف های هرز اختلاف چندانی با وجین دستی ندارد.وجین علف های هرز و برگرداندن خاک بین ردیفها به خصوص در زمان بحرانی علف های هرز (15 تا 30 روز پس از کشت) سبب افزایش عملکرد می شود.

در صورت نیاز , وجین دوم در فروردین ماه و وجین های بعدی بسته به میزان علف های هرز موجود در مزرعه انجام می شود. در صورت استفاده از علف کشهای شیمیایی می توان از علف کش اتان فلورالین 60% به میزان 1.5-3 کیلوگرم به صورت مخلوط در خاک در حجم 120 لیتر آب در 10 روز قبل از کاشت استفاده نمود هم چنین استفاده از علف کش لینوران به مقدار 1.5-3 لیتر در هکتار بعد از کاشت در مرحله 2-4 برگی گیاه موثر خواهد بود.

در مناطقی که ریزش باران طی دوران رشد گیاه کمتر از 150 میلی متر باشد نمی توان به صورت دیم کشت نمود و باید کشت به طور آبی باشد. از طرفی این گیاه به بیماری آلترناریا و بیماری بوته میری بسیار حساس است از این رو لازم است در موقع تهیه زمین , شیب لازم داده شود تا هم آب به مقدار ثابت در تمام سطح مزرعه پخش گردد  و گیاهان به طور یکسان از آب استفاده نمایند و هم از ایستادن آب در اطراف بوته جلوگیری شود.

آبیاری زیاد و کامل باعث کاهش وزن هزار دانه می شود زیرا بیشترین تأثیر آبیاری صرف افزایش شاخ و برگ می شود. آبیاری این گیاه بسته به نوع کاشت و شرایط منطقه 1-6 نوبت انجام می شود. در روش هیرم کاری اولین آبیاری قبل از کاشت و در روش خشکه کاری اولین آبیاری بعد از کاشت صورت می گیرد و در کشت ردیفی بعد از کاشت بذر توسط سیفون های مخصوص آب را از نهرهای اصلی وارد ردیف ها نموده تا آب به مرور زمان به زمین نفوذ کرده و به آخر ردیفها برسد. پس از خیس شدن خاک , آب را باید قطع کرد.

در صورتی که آب کافی در دسترس نباشد با یک بار آبیاری سبک در زمان گلدهی می توان باعث افزایش عملکرد شد. این گیاه در مرحله گلدهی و تولید دانه به آب احتیاج شدید دارد و باید دقت شود در مواقع ریزش باران و به هنگام رسیدن و کامل شدن میوه از آبیاری خودداری نمود.

زیره سبز به عوامل بیماریزای قارچی بسیارحساس است و این گیاه در تمام مراحل رویش ممکن است تحت تأثیر آنها قرار گیرد. در ایران تاکنون شته سبز هلو , آگروتیس, کرم غوزه, مورچه و تریپس مشاهده و گزارش شده است.

شته سبز هلو در مرحله گلدهی زیره سبز افزایش یافته و باعث خسارت می شود. این شته را می توان با سموم دی متوات , متاسیستوکس, دیازینون و مالاتیون در مرحله گلدهی از بین برد.

مورچه ها در مراحل آخر رشد به مزارع زیره سبز حمله ور می شوند و با جمع آوری بذرها خسارت وارد می کنند.

نتایج پژوهش ها نشان می دهد که کشت زود هنگام سبب حداقل خسارت شته سبز می شود. برای مبارزه با سایر آفات این گیاه می توان از محلول روگور به مقدار 6/. لیتر یا دیمکرون به مقدار 2/0 لیتر در هکتار استفاده نمود.

 نتایج پژوهش ها نشان می دهد که کشت زود هنگام سبب حداقل خسارت شته سبز می شود. برای مبارزه با سایر آفات این گیاه می توان از محلول روگور به مقدار 0.6 لیتر یا دیمکرون به مقدار 0.2 لیتر در هکتار استفاده نمود.

در حال حاضر زیره سبز یکی از گیاهان حساس به بیماریهای قارچی می باشد.

سفیدک سطحی از مهمترین بیماریهای این گیاه است. عامل این بیماری قارچی است به نام Erysiphe polygoni Dc . از علائم این بیماری وجود لکه هایی سفید رنگ در برگها و ساقه های گیاه است.

 چنانچه با این بیماری مبارزه نشود پس از مدت کوتاهی گسترش می یابد. گیاهانی که به این بیماری مبتلا می شوند یا میوه تولید نمی کنند یا میوه های ریز و چروکیده ای تولید می کنند که در این صورت ماده موثره , کمیت و کیفیت بسیار نامناسب خواهد داشت.

برای مبارزه با این قارچ باید از قارچ کشهای سولفوره وتابل به مقدار یک کیلوگرم در هکتار یا ازکاراتان به مقدار 0.5 لیتر در هکتار , به صورت محلول پاشی استفاده کرد.

دو بیماری گیاهی که هر ساله خسارات زیادی به محصول زیره سبز به خصوص در سالهای پر باران وارد می کنند عبارتند از:

۱- بوته میری یا پژمردگی زیره سبز

علایم این بیماری حدود یک ماه پس از کشت , زمانی که گیاه در مرحله 6-8 برگی است دیده می شود و تا اواخر رشد ادامه پیدا می کند و تا اواخر رشد ادامه پیدا می کند. شروع حمله قارچ عامل بیماری گیاه به طور معمول بعد از سرما و یخبندان زمستانه است که به طور معمول در فروردین ماه اتفاق می افتد.

آلودگی اغلب از ریشه گیاه آغاز می شود و سپس گسترش می یابد. در اکثر اوقات ظاهر ریشه گیاهانی که پژمردگی دارند با ریشه گیاهان سالم تفاوتی ندارند. بعضی اوقات زخم های قهوه ای رنگی سطح ریشه آلوده دیده می شوددر مراحل پیشرفت آلودگی ریشه های فرعی و اپیدرم سطحی ریشه اغلب از بین می رود.

علایم بیماری, پژمردگی نوک برگها ی گیاه در حال رشد است.برگها تغییر رنگ داده و زرد می شوند, طوقه به رنگ قهوه ای درآمده و قسمتی از مزرعه به حالت سبز خشک در می آید. سیستم آوندی تغییر رنگ داده و به رنگ قهوه ای تبدیل می شود.

عامل بیماری قارچی به نام  Fusarium oxysporum f.comini است که در کشورهای هندوستان, افغانستان, ترکیه, سوریه و پاکستان هم گزارش شده است.مبارزه با این بیماری بسیار مشکل است و باید از ابتلای گیاهان به این بیماری جلوگیری نمود. برای کنترل این بیماری رعایت موارد زیر ضروری است:

1- استفاده از بذرهای سالم و ضدعفونی بذر با سم های سیستمیک نظیر بنومیل و رورال , همین طور استفاده از TMTD به مقدار 2 گرم در هر کیلوگرم بذر و محلول سدیم متیل دی تیوکاربامات در 20 روز قبل از کاشت موثر می باشد.

2-این بیماری خاکزی می باشد و به همین جهت رعایت حداقل 3 سال تناوب , شخم عمیق وآیش تابستانه در کنترل بیماری نقش موثری دارد.

۳- پس از مشاهده علایم بیماری در مزرعه, بوته های آلوده را باید کند و سپس آن را سوزاند.

4- استفاده از کودهای آلی نیتروژنه , فسفر و پتاسه در کاهش بیماری موثر است.

5- بعد از برداشت محصول , بقایای گیاه مانند ساقه و ریشه از مزرعه خارج و سوزاند

6- تا سه سال باید از کشت زیره سبز در زمینهایی که گیاهان به این بیماری آلوده شده اند خودداری نمود.

۲- بیماری سوختگی زیره سبز

علایم بیماری سوختگی یا بلایت زیره بعد از مرحله گلدهی ظاهر می شود. گیاه در مرحله قبل از تشکیل گل حساس نیست اما بعد از این مرحله تا پایان مرحله برداشت به این بیماری حساس می باشد.

شروع حمله قارچ عامل بیماری به گیاه به طور معمول در رطوبت بالا و در درجه حرارت 23-26 درجه سانتی گراد می باشد.پس از بروز بیماری اگر باران در جهت باد ببارد , باعث انتقال بیماری به مناطق مجاورمی شود .

 بیماری به صورت لکه های قهوه ای مایل به قرمز به حالت زنگ زدگی از نوک برگها شروع شده و سپس به روی ساقه های کوچک گسترش یافته و در مرحله گلدهی قسمت های پائین گیاه به طور کامل سیاه شده و از بین می روند.

 عامل بیماری قارچی به نام Alternaria burnsi است که امروزه به طور تقریبی  در تمام کشورهایی که زیره سبز به طور وسیع در آنها کشت می شود شایع می باشد.

آب و هوای گرم و خشک اجازه تکثیر و توسعه بیماری را نمی دهد و موجب کنترل بیماری می شود. برای کنترل این بیماری رعایت موارد زیر ضروری است:

پس از مشاهده علائم بیماری در مراحل اولیه بیماری به خصوص در مرحله گلدهی که حساس ترین زمان می باشد , استفاده از قارچ کش های مانکوزب و کاپتان و سایر قارچ کش های حاوی ترکیبات مسی مانند کوپرومار  به مقدار 6/0 تا 1 کیلوگرم در هکتار با فواصل زمانی هر سه هفته یک بار با غلظت 2 گرم در لیتر ماده تجاری از شیوع بیماری جلوگیری می کند.

        مشکلات اساس در صدور و کیفیت بخشی به محصول زیره

 با برنامه ریزی جهت ایجاد صنایع بسته بندی و فراوری و فراهم سازی بستر صادرات مستقیم این محصول و کوتاه نمودن دست واسطه ها، می توان علاوه بر بالا بردن درآمدهای ارزی، اقتصاد خانوارهای روستایی را بهبود بخشید. چرا که هم اکنون  70 درصد زیره سبز ایران بصورت خام و فله ای در بسته بندی های 25، 50 تا80 کیلوگرمی به کشور امارات صادر می شود، که پس از فرآوری در این کشور به نام کشور امارات به بازارهای بین المللی صادر می گردد.

 در حال حاضر ایران مقام ششم صادرات زیره را در دنیا دارا است و کشورهای ترکیه، سوریه، سنگاپور و مصر مهمترین کشورهای وارد کننده زیره کشور ما هستند.

زیره کاران برای فروش بهتر محصول نیاز به اعتبارات سرمایه در گردش دارند

از آنجایی که این محصول  ارزشمند صادراتی در بازه زمانی کوتاه و خاصی وارد بازار می شوند و عرضه بیش از نیاز است، نوسانات شدیدی قیمتی را سبب می شود که مشکلات اقتصادی شدیدی را به کشاورزان سبزواری تحمیل می کند. در حالی که سود اصلی عاید دلالان و واسطه ها می شود.

در صورتی که  اعتبارات سرمایه در گردش کافی در اختیار کشاورزان قرار گیرد، تولید کنندگان می توانند محصولات خود را بصورت خرد خرد و براساس نیاز وارد بازار کنند تا مجبور نشوند آن را ارزان بفروشند.

از نطر طبی و بهداشتی زیره سبز در درمان تنگی نفس ،پادزهر حشرات، افزایش دهنده شیر، ضد نفخ، ضد تشنج و صرع، مقوی معده، مسکن درد، معرقو درمان بیماری های زنانه نقش مهمی دارد.

 همچنین این محصول در صنایع بهداشتی مثل عطرسازی و صابون سازی کاربردهای زیادی دارد. اسانس میوه خاصیت ضد باکتریایی دارد و در برخی از کشورها برای ضدعفونی کردن نخ بخیه از این اسانس استفاده می کنند.

از نظر غذایی خاصیت آنتی اکسیدانی از موارد مهم کاربرد زیره است که در صنایع غذایی به عنوان نگهدارنده به جای مواد شیمیایی مورد استفاده قرار می گیرد.